قطب‌الدین صادقی: برای فهم شاهنامه به چارچوب فکری و پژوهش علمی نیاز داریم
قطب‌الدین صادقی در آیین پایانی دوره تربیت مربی شاهنامه‌خوانی در کرمانشاه، بر شناخت علمی شاهنامه، تولید فرهنگی و استمرار در انتقال میراث فردوسی تأکید کرد.
قطب‌الدین صادقی گفت برای فهم درست شاهنامه باید از یک دستگاه نظری و چارچوب فکری برخوردار بود و صرفاً تعریف و تکرار سخنان کلی و احساسی درباره فردوسی و شاهنامه نمی‌تواند به شناخت واقعی این اثر منجر شود.
این استاد تئاتر و ادبیات روز پنجشنبه در آیین پایانی دوره عالی تربیت مربی شاهنامه‌خوانی و شاهنامه‌پژوهی که در تالار انتظار شهر کرمانشاه برگزار شد، با اشاره به دیدگاه‌های هگل درباره سیر تاریخی گونه‌های ادبی اظهار کرد: حماسه نخستین ژانر ادبی است که در بامداد تمدن شکل می‌گیرد؛ زمانی که حرکت‌های بزرگ ملی، جابه‌جایی‌ها، جنگ‌ها و مبارزه جمعی برای دفاع از آب و خاک اهمیت اساسی دارد و روح جمعی بر فردیت غلبه می‌کند.
وی افزود: قهرمانان حماسی در چنین شرایطی بیشتر درگیر نبرد با جهان بیرون هستند و به همین دلیل روان‌شناسی فردی در حماسه کمتر دیده می‌شود. این ویژگی مختص شاهنامه نیست و در بسیاری از حماسه‌های بزرگ جهان نیز دیده می‌شود.
صادقی با اشاره به موضوع جنگ پدر و پسر در ادبیات جهان گفت: در پژوهش‌های حوزه ادبیات تطبیقی، ده‌ها نمونه از این روایت در فرهنگ‌های مختلف شناسایی شده است؛ بنابراین نباید برخی ویژگی‌های روایت‌های حماسی را صرفاً به فردوسی یا فرهنگ ایرانی نسبت داد.
حماسه و بازسازی اعتمادبه‌نفس ملت‌ها
این پژوهشگر ادبیات ادامه داد: ملت‌ها و فرهنگ‌هایی که حماسه‌های بزرگ آفریده‌اند، در دوره‌هایی با شکست‌های تاریخی مواجه بوده‌اند و حماسه در چنین شرایطی می‌تواند به بازسازی اعتمادبه‌نفس و خودآگاهی یک ملت کمک کند.
وی با اشاره به دیدگاه هگل درباره سیر تحول ادبیات گفت: پس از آنکه جوامع از مرحله جنگ‌ها و مبارزات بزرگ عبور می‌کنند و زندگی شهری شکل می‌گیرد، فردیت و روان‌شناسی انسان اهمیت بیشتری پیدا می‌کند و ژانر تغزل با موضوعاتی مانند عشق و عواطف انسانی شکل می‌گیرد.
صادقی افزود: در مرحله‌ای که فرهنگ‌ها بتوانند جهان حماسه و تغزل را در کنار یکدیگر قرار دهند، نمایش و درام شکل می‌گیرد و از نگاه هگل، درام از آن جهت اهمیت دارد که عناصر حماسه و تغزل را در خود جمع کرده است.
این استاد تئاتر و ادبیات با اشاره به مسیر تاریخی فرهنگ ایران اظهار کرد: در ادبیات ایران ابتدا با حماسه فردوسی و دیگر آثار حماسی مواجه هستیم و بعدها شاعرانی مانند نظامی و سعدی به جهان عشق و عواطف انسانی توجه بیشتری کردند و در دوره‌های بعد نیز گونه‌هایی مانند تعزیه شکل گرفت.
فردوسی را نباید صرفاً تکرار کرد
صادقی با اشاره به دیدگاه‌های آنتونی گیدنز درباره هویت گفت: برای دستیابی به هویت باید ابتدا آنچه را داریم بشناسیم و دسته‌بندی کنیم؛ شناخت دقیق و منطقی میراث گذشته، نخستین گام در مسیر هویت‌یابی است.
وی افزود: این شناخت باید بر پایه پژوهش و روش علمی باشد و پژوهشگران و استادان دانشگاه وظیفه دارند گذشته را به‌درستی بشناسند، تحلیل و دسته‌بندی کنند و هر بخش را در جایگاه واقعی خود قرار دهند.
صادقی مرحله دوم را تولید فرهنگی دانست و گفت: پس از شناخت گذشته، باید بر اساس آن دست به تولید زد؛ شعر گفت، موسیقی آفرید، نمایش ساخت، داستان نوشت و سریال تولید کرد. آگاهی زمانی به نتیجه می‌رسد که به عمل و تولید تبدیل شود و دیگران بتوانند از آن بهره ببرند.
وی مرحله سوم را مداومت عنوان کرد و ادامه داد: تولید فرهنگی نباید مقطعی باشد. مداومت است که تولید را به یک جریان تبدیل می‌کند، تفکر می‌آفریند و برای جوانان الگو می‌سازد.
این پژوهشگر هشدار داد: اگر خلأ فرهنگی ایجاد شود، دیگران این فضا را با روایت‌های خود پر می‌کنند؛ بنابراین باید شناخت، تولید و استمرار فرهنگی را جدی بگیریم تا نسل جوان از روایت‌های ریشه‌دار و سازنده فرهنگی بهره‌مند شود.
فردوسی؛ حکیم خرد و زبان فارسی
صادقی فردوسی را از چهره‌های چندوجهی فرهنگ ایران دانست و گفت: فردوسی را هنوز به اندازه کافی نشناخته‌ایم و یکی از ویژگی‌های بزرگ او خردورزی و عقل‌گرایی است.
وی زبان شکوهمند فردوسی را از دیگر ویژگی‌های برجسته شاهنامه برشمرد و افزود: شاهنامه گنجینه‌ای از واژه‌ها و ظرفیت‌های زبان فارسی است و فردوسی با آفرینش این اثر، سهمی بزرگ در ماندگاری و بالندگی زبان فارسی داشته است.
صادقی همچنین به اندیشه و حکمت موجود در شاهنامه اشاره کرد و گفت: فردوسی فیلسوف به معنای تخصصی آن نیست، اما حکمت و جهان‌بینی گسترده‌ای در اثر او وجود دارد و به همین دلیل لقب «حکیم» برای او معنا پیدا می‌کند.
هنر و ادبیات؛ عامل پیوند انسان با سرزمین
این پژوهشگر با تأکید بر نقش هنر و ادبیات در استقلال فرهنگی ملت‌ها اظهار کرد: آنچه مایه استقلال یک ملت می‌شود، تنها صنعت و فناوری نیست؛ جامعه بیش از هر چیز به اندیشه و تفکر مستقل نیاز دارد و باید متفکرانی داشته باشد که درباره مشکلات و بحران‌ها بیندیشند و راه‌های تازه ارائه دهند.
وی هنر و ادبیات را نیز در این مسیر دارای مسئولیتی بزرگ دانست و گفت: یکی از مهم‌ترین وظایف هنر و ادبیات، نشان دادن زیبایی‌ها، فضیلت‌ها، نیکی‌ها و ارزش‌های مثبت یک ملت و سرزمین است.
صادقی افزود: انسان زمانی می‌تواند سرزمین و فرهنگ خود را دوست داشته باشد که زیبایی‌ها و فضیلت‌های آن را ببیند و بشناسد و هنر و ادبیات می‌تواند این زیبایی‌ها را آشکار کند.
وی با اشاره به حضور خود در این برنامه گفت: وقتی برای حضور در این دوره از من دعوت شد، با وجود اینکه در سفر بودم، با اشتیاق خود را به کرمانشاه رساندم؛ زیرا از شیفتگان فردوسی هستم و معتقدم هنوز ابعاد مختلف شخصیت و اندیشه او به‌خوبی شناخته نشده است.
افتتاح خانه شاهنامه کرمانشاه
آیین پایانی دوره عالی تربیت مربی شاهنامه‌خوانی و شاهنامه‌پژوهی با حضور استادان، پژوهشگران، ادیبان و مربیان فرهنگی از استان‌های کرمانشاه، ایلام، کردستان، همدان و قم در تالار انتظار شهر کرمانشاه برگزار شد.
در این آیین، خانه شاهنامه کرمانشاه نیز افتتاح شد و از شماری از استادان و چهره‌های برجسته حوزه فرهنگ و ادبیات تجلیل به عمل آمد.
