پژوهشگاه فضایی ایران از «ایران‌زمین» تا منظومه بومی ناوبری؛ توسعه خدمات فضاپایه و هوش مصنوعی در دستور کار
سرپرست پژوهشگاه فضایی ایران از عملیاتی شدن سامانه ایران‌زمین، آغاز فاز نخست ناوبری بومی، توسعه ماهواره‌های ناهید و سامان و گسترش خدمات فضاپایه خبر داد.
نادر مکاری، سرپرست پژوهشگاه فضایی ایران، صبح امروز در نشست خبری در محل وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات از آماده‌سازی سامانه «ایران‌زمین» برای ارائه عملیاتی خبر داد.
به گفته مکاری، این سامانه در دو بخش عمومی و تجاری ارائه خواهد شد. نسخه عمومی امکاناتی مشابه سرویس‌های عمومی نقشه‌های ماهواره‌ای در اختیار کاربران قرار می‌دهد و در نسخه تجاری، ابزارهای پردازش داده و دریافت خروجی‌های تخصصی ارائه خواهد شد.
او تأکید کرد توسعه سامانه ایران‌زمین انجام شده و این سامانه به‌زودی وارد مرحله عملیاتی می‌شود.
سرپرست پژوهشگاه فضایی ایران با اشاره به اهمیت موقعیت‌یابی و ناوبری دقیق، گفت سند راهبردی ناوبری فضایی در ماه‌های نخست سال جاری تدوین شده است.
مکاری اظهار کرد که در این سند، گزینه‌های مختلف فناورانه بررسی و چارچوبی برای حرکت به سمت ایجاد یک منظومه ناوبری بومی طراحی شده است. استفاده از سامانه‌های کمکی و افزوده (Augmentation) و همچنین ناوبری مبتنی بر سیگنال‌های فرصت‌طلبانه (Signals of Opportunity) از جمله رویکردهای مورد توجه در این برنامه است.
به گفته او، طراحی و ساخت بخش‌های مرتبط هم‌اکنون در پژوهشگاه فضایی در حال انجام است و قرار است نخستین فاز عملیاتی این برنامه در سال آینده اجرا شود. او افزود ممکن است نسخه‌های اولیه به دقت نهایی مورد انتظار نرسند، اما این مرحله نقطه آغاز استقرار سامانه ناوبری ملی خواهد بود.
مکاری درباره تغییر اولویت‌های پژوهشگاه پس از آسیب به برخی زیرساخت‌ها گفت سرمایه راهبردی این مجموعه، نیروی انسانی متخصص و بدنه نخبگانی آن است و فعالیت‌های پژوهشگاه پس از حوادث با سرعت بیشتری ادامه پیدا کرده است.
او از بازآرایی برخی پروژه‌ها متناسب با نیازهای عملیاتی کشور خبر داد و گفت در سری بلوک‌های انتقال مداری «سامان»، توسعه پیشرانش مبتنی بر سوخت مایع آغاز شده است.
همچنین در خانواده ماهواره‌های مخابراتی «ناهید»، فناوری‌های مرتبط با منظومه‌سازی در حال توسعه است تا امکان حرکت به سمت الگوهای جدید ماهواره‌ای فراهم شود.
سرپرست پژوهشگاه فضایی ایران با اشاره به نقش هوش مصنوعی در برنامه‌های این مجموعه گفت استفاده از این فناوری تنها به پردازش ثانویه داده‌های ماهواره‌ای محدود نیست و در سراسر زنجیره صنعت فضایی مورد استفاده قرار می‌گیرد.
به گفته مکاری، هوش مصنوعی در تحلیل و طراحی ساختار منظومه‌ها، ناوبری فرصت‌طلبانه، ارتباطات مخابراتی پیشرفته و پردازش داده‌ها کاربرد دارد. ارتقای وضوح تصاویر با روش اَبَروضوح (Super-Resolution)، پیش‌بینی خطاها و تصحیح اطلاعات ارسالی از دیگر کاربردهای مورد اشاره او بود.
مکاری مدعی شد الگوریتم‌ها و ابزارهای مورد استفاده در این حوزه به‌صورت درون‌زا و توسط مهندسان پژوهشگاه توسعه یافته‌اند.
او درباره کاربرد داده‌های ماهواره سنجشی «خیام» نیز گفت فرایند اشتراک‌گذاری و ارائه تصاویر این ماهواره به دستگاه‌های اجرایی از سال گذشته آغاز شده و نشست‌های کارشناسی با دستگاه‌های مختلف برگزار شده است.
به گفته مکاری، شهرداری‌ها از تصاویر خیام برای رصد توسعه شهری، پایش ساخت‌وسازها و پیشگیری از تخلفات استفاده کرده‌اند. همچنین مجموعه‌های صنعتی و زیرساختی، از جمله شرکت ملی گاز و بخش‌های نفت و انرژی، از این داده‌ها بهره می‌برند.
او افزود آرشیو کامل داده‌های ماهواره خیام در اختیار پژوهشگاه قرار دارد و از این داده‌ها به‌عنوان یکی از منابع اصلی سامانه‌های کاربردی و سکوهای ملی فضایی استفاده می‌شود.
مکاری با تأکید بر کاربردهای روزمره فناوری فضایی گفت داده‌های ماهواره‌ای می‌توانند در حوزه‌هایی مانند معدن، کشاورزی، مدیریت منابع آب و پایش مخاطرات زیست‌محیطی مورد استفاده قرار گیرند.
او اظهار کرد در بخش معدن، داده‌های فضایی برای برآورد میزان برداشت، پایش ذخایر و شناسایی پهنه‌های معدنی جدید کاربرد دارند. در حوزه محیط زیست نیز داده‌های فضاپایه برای شناسایی و پایش فرونشست زمین مورد استفاده قرار می‌گیرند.
به گفته او، ارزیابی سطح زیرکشت و پیش‌بینی میزان برداشت محصولات کشاورزی، مدیریت خشکسالی، پایش پهنه‌های آبی و هشدار زودهنگام درباره برخی مخاطرات طبیعی نیز از دیگر کاربردهای این داده‌هاست.
سرپرست پژوهشگاه فضایی ایران از تأسیس «پژوهشکده کاربردها» با هدف تبدیل فناوری‌های فضایی به خدمات کاربردی خبر داد.
او توضیح داد که ساختار سنتی پژوهشگاه بیشتر بر توسعه فناوری و سخت‌افزار در حوزه‌هایی مانند ماهواره، سنجش از دور و مخابرات متمرکز بوده است، اما تبدیل این فناوری‌ها به خدمات مورد نیاز دستگاه‌های اجرایی، به یک بازوی تخصصی نیاز داشت.
به گفته مکاری، پژوهشکده کاربردها با دستور وزیر ارتباطات ایجاد شده است تا ابزارهای تخصصی پایش، نظارت و مدیریت هوشمند را برای صنایع مختلف عملیاتی کند.
مکاری درباره برنامه ماهواره‌های سری ناهید گفت در پروژه «ناهید ۳»، دستیابی به مدار ژئو یا مدار زمین‌آهنگ در ارتفاع حدود ۳۶ هزار کیلومتری هدف‌گذاری شده است.
در «ناهید ۲» نیز تمرکز بر توسعه فناوری‌های منظومه‌سازی قرار دارد تا زیرساخت ایجاد یک منظومه مخابراتی بومی در مدار پایین زمین (LEO) فراهم شود.
سرپرست پژوهشگاه فضایی ایران یکی از فناوری‌های کلیدی برای ایجاد منظومه‌های ماهواره‌ای را ارتباط میان‌ماهواره‌ای یا ISL عنوان کرد.
به گفته مکاری، متخصصان پژوهشگاه بومی‌سازی این فناوری را آغاز کرده‌اند تا امکان شبکه‌سازی مستقل ماهواره‌ها و تبادل داده میان آن‌ها بدون وابستگی به ایستگاه‌های زمینی واسط فراهم شود.
او همچنین از بومی‌سازی دو نرم‌افزار پیشرفته شبیه‌ساز سه‌بعدی خبر داد که برای ارزیابی عملکرد ماهواره‌ها پیش از پرتاب و شبیه‌سازی شرایط محیطی فضا مورد استفاده قرار می‌گیرند.
مکاری همچنین از برنامه پژوهشگاه برای راه‌اندازی «مرکز رشد فضایی» خبر داد و گفت هدف از ایجاد این مرکز، فراهم کردن زمینه فعالیت پژوهشگران، شرکت‌های دانش‌بنیان و استارتاپ‌ها در صنعت فضایی است.
او شکل‌گیری یک زیست‌بوم کامل فضایی را از اهداف این برنامه دانست؛ زیست‌بومی که در آن بخش خصوصی و شرکت‌های دانش‌بنیان نیز در کنار مجموعه‌های دولتی نقش داشته باشند.
سرپرست پژوهشگاه فضایی ایران درباره خسارت‌های واردشده به زیرساخت‌های این مجموعه گفت بخش‌های لازم برای ادامه فعالیت‌های جاری تعمیر و بازسازی شده‌اند، اما زیرساخت‌ها هنوز به وضعیت کامل پیش از حادثه نرسیده‌اند.
او افزود برآورد دقیق میزان خسارت همچنان در حال انجام است و رقم نهایی هنوز مشخص نشده است.
مکاری درباره شاخص‌های ارزیابی عملکرد پژوهشگاه نیز گفت رویکرد این مجموعه در حال تغییر است و تعداد ماهواره‌های پرتاب‌شده دیگر تنها شاخص ارزیابی عملکرد نخواهد بود.
به گفته او، میزان بهره‌وری، تعداد مشتریان و سرویس‌گیرندگان و توانایی حل مسائل واقعی کشور از جمله شاخص‌های جدید هستند.
او توسعه «اقتصاد فضا» را نیز یکی از محورهای اصلی فعالیت پژوهشگاه عنوان کرد و گفت گزارش‌های دقیق‌تری درباره این تغییر رویکرد و دستاوردهای آن در آینده منتشر خواهد شد.
سرپرست پژوهشگاه فضایی ایران یکی دیگر از تغییرات ساختاری این مجموعه را حرکت به سمت تأمین مالی پروژه‌ها از محل سفارش و نیاز بهره‌برداران دانست.
مکاری گفت پژوهشگاه به سمت طراحی و توسعه ماهواره‌های تخصصی و کاربردمحور حرکت کرده است تا این ماهواره‌ها پاسخگوی نیاز صنایع و دستگاه‌های کشور باشند.
او همچنین از تدوین الگوهای جدید سرمایه‌گذاری برای فراهم کردن زمینه مشارکت بخش خصوصی و سرمایه‌گذاران خبر داد و گفت هدف پژوهشگاه کاهش وابستگی به بودجه عمومی و حرکت به سمت شکل‌گیری اقتصاد فضا بر پایه ارائه خدمات است.
مکاری درباره همکاری‌های بین‌المللی پژوهشگاه گفت این فعالیت‌ها در دو محور دنبال می‌شود؛ مشارکت در تدوین استانداردهای بین‌المللی و توسعه ماهواره‌های مشترک با کشورهای دیگر.
او همچنین با اشاره به برنامه‌های ایران برای توسعه فناوری‌های بومی و خدمات فضاپایه گفت نقشه راه فعالیت‌های فضایی در حال تدوین است و جایگاه فناوری فضایی ایران در منطقه در ماه‌های آینده مشخص‌تر خواهد شد.
سرپرست پژوهشگاه فضایی ایران در پایان تأکید کرد هدف این مجموعه تنها توسعه ماهواره نیست، بلکه حرکت به سمت ارائه خدمات فضاپایه، توسعه اقتصاد فضا، افزایش کاربرد داده‌های ماهواره‌ای و ایجاد زیست‌بومی متشکل از بخش دولتی، خصوصی و شرکت‌های دانش‌بنیان است.
