زریبافی ایران در آستانه فراموشی؛ از کارگاههای تعطیل تا پرونده ثبت جهانی
زریبافی ایران با کاهش استادکاران، تعطیلی کارگاهها و بلاتکلیفی ثبت جهانی روبهروست. آینده این هنر تاریخی به آموزش و حمایت عملی وابسته است.

زریبافی، هنری با پیشینهای از دوره ساسانی و اوج شکوفایی در عصر صفوی، امروز با خطر فراموشی روبهروست. این هنر سنتی اکنون تنها در چهار شهر تهران، اصفهان، کاشان و یزد باقی مانده و شمار بافندگان آن به کمتر از ۲۰ نفر میرسد.
کاهش استادکاران، تعطیلی کارگاهها و بلاتکلیفی پرونده ثبت جهانی، آینده این هنر تاریخی را با ابهام مواجه کرده است.
روحالله دهقان، هنرمند دارای نشان درجه یک هنری و پژوهشگر پژوهشکده هنرهای سنتی، میگوید پرونده ثبت جهانی زریبافی و مخملبافی در سال ۱۳۹۱ از سوی یونسکو برای اصلاح به ایران بازگردانده شد.
به گفته او، نماینده ایران نتوانست به پرسشهای کارشناسان یونسکو درباره تفاوت این دو رشته و فعالیت مشترک استادکاران پاسخ قانعکننده بدهد.
پس از بازگشت پرونده، اولویتهای دیگر کشور برای ثبت جهانی باعث توقف پیگیری آن شد. دهقان معتقد است زریبافی باید در فهرست میراث ناملموس در معرض خطر قرار گیرد تا امکان استفاده از حمایتهای مالی و فنی بینالمللی برای احیای آن فراهم شود.
تاریخچه کارگاه زریبافی تهران نیز نشاندهنده فراز و فرود این هنر است. در دوره پهلوی دوم، پس از استفاده از پارچههای زربفت در جشنهای ۲۵۰۰ ساله، تقاضای بینالمللی برای این محصولات افزایش یافت و کارگاههای جدیدی شکل گرفتند.
ساختمان مجموعه هنرهای سنتی که طراحی آن به حسین امانت سپرده شده بود، با وقوع انقلاب نیمهتمام ماند. استادکاران سرانجام در سال ۱۳۶۷ به این مجموعه منتقل شدند.
دهقان معتقد است تغییر کاربری بخشهایی از مجموعه و تبدیل فضاهای پشتیبانی به واحدهای اداری، ظرفیت تولید و پژوهش را کاهش داده است.
او همچنین درباره آینده کارگاهها هشدار میدهد. کارگاه زریبافی اصفهان در خانه شیخالاسلام تعطیل شده و استادکاران کارگاه کاشان نیز طی دو سال آینده بازنشسته خواهند شد.
به اعتقاد این پژوهشگر، تعطیلی کارگاه تهران میتواند استمرار این هنر را با بحرانی جدی مواجه کند. او تأکید دارد که صرف توانایی کار با دستگاه، برای انتقال دانش تخصصی زریبافی کافی نیست و آموزش نسل جدید استادکاران ضرورت دارد.
علیرضا ایزدی، رئیس مرکز ثبت، حفظ و احیای میراث فرهنگی و طبیعی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، توضیح میدهد که در حوزه میراث ناملموس، مهارت و دانش تولید ثبت میشود، نه خود محصول.
به گفته او، پرونده مستقلی برای زریبافی در مرکز ثبت وجود ندارد، اما مهارت زریبافی و مخملبافی در پرونده ثبت کاشان بهعنوان شهر جهانی نساجی و دستبافتههای سنتی مطرح شده است.
حجت مرادخانی، پژوهشگر و کارشناس صنایع دستی، نیز تأکید میکند شورای جهانی صنایع دستی نهادی مستقل و غیردولتی است و وابستگی سازمانی به یونسکو ندارد.
این شورا در سال ۱۹۶۴ تأسیس شد و از سال ۲۰۱۴ مسئولیت اجرای برنامه نشان برتری صنایع دستی را بر عهده گرفت. این نشان به محصولات تعلق میگیرد، نه به شخص هنرمند؛ بنابراین عنوان «مهر اصالت یونسکو» برای آن از نظر تاریخی و نهادی دقیق نیست.
شورای جهانی صنایع دستی از سال ۲۰۱۴ برنامه شهرهای جهانی صنایع دستی را با هدف معرفی مراکز شاخص تولید و ترویج هنرهای سنتی آغاز کرد.
مرادخانی معتقد است برخی شهرهای ایرانی پس از دریافت این عنوان، نتوانستهاند از ظرفیت بینالمللی آن برای بهبود وضعیت صنایع دستی استفاده کنند.
به گفته او، کسب این عنوان باید با ایجاد دبیرخانه دائمی، آموزش هنرمندان، حمایت از تولیدکنندگان و ارتباط با شبکه گردشگری همراه باشد. در غیر این صورت، عنوان جهانی به اعتباری نمادین و بدون دستاورد پایدار تبدیل میشود.

آینده زریبافی تنها با ثبت یک عنوان بینالمللی تضمین نمیشود. حفظ کارگاههای فعال، تأمین امکانات تولید، حمایت از استادکاران و آموزش نسل جدید، مهمترین نیازهای این هنر تاریخی هستند.
زریبافی برای ادامه حیات به برنامهای مستمر نیاز دارد؛ برنامهای که انتقال دانش فنی و حمایت اقتصادی از هنرمندان را در اولویت قرار دهد. در غیر این صورت، خطر از دست رفتن بخشی از میراث هنری ایران جدی خواهد بود.







