بازوحشیسازی مرال در جنگلهای هیرکانی؛ بقای ۶ گوزن و تولد ۲ گوساله ثبت شد
پروژه بازوحشیسازی مرال در جنگل تحقیقاتی دانشگاه تربیت مدرس با رهاسازی ۸ گوزن اجرا شد و تاکنون بقای ۶ مرال و تولد ۲ گوساله در زیستگاه طبیعی ثبت شده است.
پروژه بازوحشیسازی و تقویت جمعیت گوزن قرمز ایرانی (مرال)، از گونههای شاخص جنگلهای هیرکانی، در جنگل آموزشی و تحقیقاتی دانشکده منابع طبیعی و علوم دریایی دانشگاه تربیت مدرس در حال اجراست؛ طرحی که تاکنون به رهاسازی ۸ مرال، ثبت بقای دستکم ۶ رأس و تولد ۲ گوساله در زیستگاه طبیعی منجر شده است.
به گزارش دانشگاه تربیت مدرس، این عرصه در محدوده منطقه حفاظتشده البرز مرکزی شمالی قرار دارد و به دلیل برخورداری از ظرفیتهای طبیعی، پژوهشی و حفاظتی، بستری برای اجرای برنامههای احیای حیاتوحش فراهم کرده است.
پروژه بازوحشیسازی مرال با هدف تقویت جمعیت این گونه، بررسی امکان بازگشت مرالهای تکثیرشده در شرایط مدیریتشده به زیستگاه طبیعی و فراهم کردن زمینه شکلگیری جمعیتی زایا و پایدار در طبیعت، توسط اعضای هیأت علمی و کارشناسان گروههای مهندسی جنگل و مهندسی محیط زیست دانشگاه تربیت مدرس طراحی و اجرا شده است.
معاونت محیط زیست طبیعی و تنوع زیستی سازمان حفاظت محیط زیست و اداره کل حفاظت محیط زیست استان مازندران نیز در مراحل مختلف این طرح، بهویژه در تأمین و انتقال مرالها، هماهنگیهای حفاظتی و اقدامات اجرایی مرتبط با رهاسازی و پایش، با دانشگاه همکاری داشتهاند.
رویکرد اصلی این طرح بر این مبناست که انتقال یک گونه از شرایط تکثیر و نگهداری به طبیعت، بهتنهایی نمیتواند معیار موفقیت یک برنامه حفاظتی باشد. هدف نهایی آن است که حیوانات رهاسازیشده پس از طی دوره بازوحشیسازی، با محیط طبیعی سازگار شوند، رفتارهای طبیعی خود را بازیابند، از منابع زیستگاه استفاده کنند و در صورت فراهم بودن شرایط، وارد چرخه تولیدمثل شوند.
در فاز نخست پروژه که در پاییز و زمستان ۱۴۰۳ اجرا شد، چهار مرال شامل یک نر بالغ، دو ماده بالغ و یک ماده نابالغ از سایت تکثیر سمسکده ساری به محدوده اجرای طرح منتقل شدند.
این مرالها پس از طی فرآیند بازوحشیسازی و سازگاری و تجهیز به گردنبندهای ردیاب، در زیستگاه طبیعی منطقه حفاظتشده البرز مرکزی و جنگل آموزشی و تحقیقاتی دانشگاه تربیت مدرس رهاسازی شدند.
فاز دوم پروژه نیز در پاییز ۱۴۰۴ اجرا شد و چهار مرال دیگر شامل دو نر بالغ و دو ماده بالغ، پس از آمادهسازی، بازوحشیسازی و تجهیز به سامانههای ردیابی، به زیستگاه طبیعی منتقل شدند.
در مجموع، در دو مرحله ۸ مرال در چارچوب این برنامه علمی و حفاظتی وارد زیستگاه طبیعی شدند.
پایش وضعیت مرالها و بررسی الگوی استقرار آنها در زیستگاه، یکی از بخشهای اصلی پروژه پس از رهاسازی بوده است. دادههای حاصل از ردیابی و پایشهای میدانی تاکنون شواهد قابل اتکایی از بقای دستکم ۶ رأس از مجموع ۸ مرال رهاسازیشده فراهم کرده است.
بقا یکی از نخستین شاخصهای ارزیابی در برنامههای بازوحشیسازی است، اما برای سنجش نتیجه یک پروژه بهتنهایی کافی نیست. نحوه استقرار در زیستگاه، استفاده از منابع طبیعی، الگوی جابهجایی، بروز رفتارهای متناسب با زندگی آزاد و در مراحل بعد، توانایی تولیدمثل نیز باید مورد بررسی قرار گیرد.
به همین دلیل، پایش مستمر مرالهای مجهز به گردنبندهای ردیاب و انجام مشاهدات میدانی، بخش جداییناپذیر این طرح است.
در کنار بقای مرالهای رهاسازیشده، ثبت تولد ۲ گوساله در سال دوم اجرای پروژه از مهمترین یافتههای این طرح به شمار میرود.
زادآوری در زیستگاه طبیعی اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا نشان میدهد دستکم بخشی از مرالهای رهاسازیشده پس از انتقال از شرایط مدیریتشده، توانستهاند با محیط طبیعی سازگار شوند و وارد چرخه تولیدمثل شوند.
با این حال، ارزیابی میزان زیستپذیری و پایداری بلندمدت جمعیت شکلگرفته به ادامه پایش در سالهای آینده نیاز دارد. بقای گوسالهها، روند تولیدمثل در نسلهای بعد، پراکنش افراد، استفاده از زیستگاه، عوامل مرگومیر و تعامل جمعیت با شرایط محیطی از جمله شاخصهایی است که در ادامه پروژه بررسی خواهد شد.
جنگل آموزشی و تحقیقاتی دانشگاه تربیت مدرس به دلیل قرار گرفتن در یکی از مهمترین رویشگاههای جنگلی شمال کشور و ارتباط با منطقه حفاظتشده البرز مرکزی، امکان تلفیق پژوهش دانشگاهی، پایش میدانی و مدیریت حفاظتی را فراهم کرده است.
این عرصه علاوه بر نقش آموزشی و پژوهشی در حوزه جنگلشناسی، میتواند بهعنوان بستری برای مطالعه احیای جمعیت گونهها، رفتار حیاتوحش، روابط گونه و زیستگاه و ارزیابی روشهای حفاظت مورد استفاده قرار گیرد.
پروژه مرال نیز نمونهای از این ظرفیت است؛ زیرا دادههای حاصل از اجرای یک برنامه حفاظتی میتواند همزمان در پژوهشهای دانش
گاهی، ارزیابی تصمیمهای مدیریتی و طراحی برنامههای آینده حفاظت از حیاتوحش مورد استفاده قرار گیرد.
در پروژه بازوحشیسازی مرال، همکاری میان دانشگاه تربیت مدرس بهعنوان مجری علمی و میدانی طرح و سازمان حفاظت محیط زیست بهعنوان نهاد متولی حفاظت از حیاتوحش، زمینه پیوند ظرفیت علمی دانشگاه با اقدامات اجرایی و حفاظتی را فراهم کرده است.
بقا، استقرار و زادآوری مرالها در این مرحله، دادههای میدانی مهمی برای بررسی امکان احیای جمعیت این گونه در زیستگاه طبیعی فراهم کرده است.
با این حال، تولد نسل جدید مرالها و بقای بخش عمده افراد رهاسازیشده را باید بخشی از روند ارزیابی پروژه دانست، نه پایان آن. ادامه پایش، تحلیل دادهها و مستندسازی نتایج در سالهای آینده برای مشخص شدن میزان پایداری جمعیت و موفقیت بلندمدت این برنامه ضروری است.
بر این اساس، ثبت نخستین نشانههای استقرار و زادآوری مرالها در طبیعت، مرحله تازهای از پایش علمی جمعیتی را رقم زده است که میتواند اطلاعات لازم برای برنامههای آینده احیا و تقویت جمعیت گونههای حیاتوحش را فراهم کند.
