بحران آب در ایران؛ زنگ خطری برای آیندهای بیآب
ایران با یکی از سختترین بحرانهای تاریخ خود درگیر است؛ بحران آب. روند کاهشی بارندگی، برداشت بیرویه از منابع زیرزمینی، و نبود مدیریت جامع و آیندهنگر، چنان فشاری بر منابع آبی کشور وارد کرده که بسیاری از دشتها، رودخانهها و تالابها یا بهکلی خشک شدهاند یا در آستانه نابودی قرار دارند.
در این میان، پروفسور پرویز کردوانی، پدر علم کویرشناسی ایران، سالها پیش این روزها را پیشبینی کرده بود.
راهکارهای پروفسور پرویز کردوانی برای نجات ایران از بحران آب
در پی تشدید بحران کمآبی در ایران، پروفسور پرویز کردوانی، پدر علم کویرشناسی ایران، مجموعهای از راهکارهای عملی برای مقابله با این تهدید حیاتی ارائه داده بود. وی با هشدار درباره کاهش شدید منابع آبی کشور، بر لزوم تغییر فوری در سیاستهای مدیریت آب تأکید کرده بود.
کردوانی معتقد بود ادامه روند فعلی میتواند ایران را در آیندهای نهچندان دور با بحرانهای گسترده زیستمحیطی، اقتصادی و اجتماعی روبرو کند. به گفته وی، راه نجات تنها از مسیر بازنگری در شیوههای مصرف و حفاظت از منابع موجود میگذرد.
مهمترین راهکارهای پیشنهادی این استاد برجسته عبارتاند از؛
ممنوعیت حفر چاههای جدید و برخورد با برداشتهای غیرمجاز از منابع زیرزمینی.
تغییر الگوی کشت کشاورزی با حذف محصولات پرمصرف آب و جایگزینی با گیاهان مقاوم به خشکی.
توسعه آبیاری نوین از جمله سیستمهای قطرهای و بارانی برای کاهش مصرف آب در کشاورزی.
مدیریت علمی منابع آب زیرزمینی و بازچرخانی آب در صنعت و کشاورزی.
جلوگیری از طرحهای انتقال آب بین حوضهای که موجب آسیب به تعادل اکولوژیکی میشود.
فرهنگسازی گسترده در میان مردم، مسئولان و نسل جوان برای مصرف بهینه آب.
محدودسازی توسعه شهرها و صنایع در مناطق خشک و فاقد ظرفیت طبیعی آب.
واگذاری بخشی از مدیریت منابع آبی به مردم و نهادهای محلی برای بهرهبرداری مسئولانهتر.
افزایش بهرهوری در مصرف صنعتی و بازبینی مصارف غیرضروری.
مقابله با بیابانزایی و ریزگردها از طریق احیای پوشش گیاهی و حفاظت از خاک.
به گفتهی کردوانی، اصلیترین ریشههای بحران آب در ایران عبارتاند از؛
حفر بیرویه چاههای عمیق
انتقال ناصحیح آب بین حوضههای آبریز
استفاده از شیوههای منسوخ در کشاورزی
نبود فرهنگ مصرف بهینه در میان مردم و مدیران
راهکارهایی که هنوز هم میتوان به آنها بازگشت
با وجود وخامت اوضاع، دکتر کردوانی بر این باور بود که هنوز هم میتوان از سقوط کامل جلوگیری کرد؛ بهشرط آنکه ارادهای جدی، تصمیمهایی شجاعانه و تغییراتی واقعی در سیاستهای منابع آب ایجاد شود. او راهکارهایی چون موارد زیر را پیشنهاد داده بود؛
مدیریت علمی منابع آب با بهرهگیری از فناوریهای نوین
استفاده از سیستمهای آبیاری کممصرف بهجای روشهای سنتی
ممنوعیت و نظارت سختگیرانه بر برداشتهای غیرمجاز
آموزش همگانی و ترویج فرهنگ صرفهجویی
اجتناب از دستکاری اکوسیستمها از طریق طرحهای انتقال آب
پروفسور کردوانی تأکید داشت که بدون اجرای جدی و فوری این اقدامات، بخشهای گستردهای از کشور با بیآبی کامل، مهاجرت اجباری، و نابودی کشاورزی مواجه خواهند شد. با این حال، وی معتقد بود اگر امروز تصمیمات درست اتخاذ شود، هنوز فرصت بازگشت وجود دارد و میتوان آیندهای پایدار برای ایران رقم زد.
مدیران برخی کارخانههای فولاد، مصرف بالای آب در کشاورزی را مقصر میدانند و در مقابل، کشاورزان صنایع سنگین را عامل فشار بر منابع آبی معرفی میکنند.
برای عبور از بحران آب، بهجای فرافکنی، نیاز به بازنگری اساسی در هر دو حوزه است؛ نه با مقصرسازی، بلکه با اصلاح جدی سیاستها و تغییرات در نگاه کلان به منابع آب کشور.
اگرچه شرایط بحرانیست، اما این بحران میتواند فرصتی برای بازنگری جدی در نگاه ما به طبیعت باشد. تاریخ نشان داده ملتهایی که با بحران روبرو شدهاند، اگر مسیر درست را انتخاب کردهاند، توانستهاند بحران را طی کنند.
بحران آب، مسئلهای ملی و مسئولیتی همگانیست.
نجاتِ ایران از خشکسالی، فقط وظیفهی کشاورز، صنعتگر یا دولت نیست.
هرکس، در هر جایگاه، باید به اندازهی خودش سهمی بردارد.
از صرفهجویی در خانه تا انتخابهای آگاهانه، از مطالبهگری تا آموزش نسل بعد.
ما همه مسئولایم.
و اگر امروز کاری نکنیم، فردا فقط حسرت خواهیم داشت، نه آب.
امروز بیش از هر زمان دیگری، امید به نجات آب، نه در بارش آسمان، بلکه در تصمیمهای ما بر زمین نهفته است. اگر از اکنون اقدام کنیم، میتوان همچنان فردایی داشت که در آن رودخانهها جاری، زمینها حاصلخیز، و روستاها زنده بمانند.
فاطمه آصفی
