دوری از خبرنگاری سفارشی و استقلال در قلم؛ مهمترین سرمایه روزنامهنگاری ورزشی
ابوالفضل کشاورز
فریدون موسوی، پیشکسوت روزنامهنگاری که بیش از دو دهه به عنوان دبیر سرویس ورزشی روزنامه کیهان فعالیت کرده و از سال ۱۳۶۲ تاکنون مسئولیت سردبیری و مدیریت نشریات، هفتهنامهها و روزنامههای مختلف را بر عهده داشته است، معتقد است روزنامهنگاری ورزشی بیش از هر زمان دیگری به خبرنگاران متخصص، مستقل و پایبند به اخلاق حرفهای نیاز دارد؛ خبرنگارانی که به جای حرکت در مسیر اخبار شتابزده، احساسی و سفارشی، با تحقیق و شناخت دقیق موضوعات، صدای جامعه را به گوش مسئولان برسانند.
موسوی در گفتوگو با خبرنگار پایگاه خبری بلندآوا، با اشاره به آغاز فعالیت خود در عرصه ورزش و روزنامهنگاری اظهار کرد: علاقه او به ورزش از دوران نوجوانی و با فوتبال آغاز شد، اما در دوران تحصیل به رشتههای بسکتبال و هندبال نیز روی آورد و این دو رشته را در کنار فوتبال به صورت جدی دنبال کرد. همین علاقه و فعالیت در رشتههای مختلف ورزشی موجب شد پس از دریافت دیپلم، فعالیت خود را به عنوان معلم ورزش ادامه دهد و در کنار آن، سابقه داوری در رشتههای هندبال، بسکتبال و فوتبال را نیز به دست آورد.
وی افزود: آشنایی با رشتههای مختلف ورزشی و فعالیت عملی در این حوزه، به تدریج شناخت او را از مسائل فنی و کارشناسی ورزش افزایش داد و همین موضوع بعدها در مسیر فعالیت رسانهای نیز به کمکش آمد. موسوی ادامه داد: زمانی که فرصت ورود به عرصه خبر فراهم شد، آگاهی از مسائل فنی ورزش این امکان را ایجاد کرد که اخبار و مطالب ورزشی را با شناخت بیشتری دنبال و تحلیل کند و همین تجربهها در نهایت زمینه ورود جدی او به روزنامه کیهان در سال ۱۳۶۲ را فراهم کرد.
این پیشکسوت روزنامهنگاری، سالهای فعالیت در روزنامه کیهان را بخش مهمی از دوران آموزش حرفهای خود عنوان کرد و گفت: کیهان برای او عملاً حکم یک دانشگاه روزنامهنگاری را داشت و حضور استادان و پیشکسوتان باتجربه در آن مجموعه، فرصت مناسبی برای یادگیری و افزایش دانش حرفهای فراهم کرد. به گفته وی، حاصل این مسیر بیش از چهار دهه فعالیت مستمر در عرصه رسانه بوده است؛ مسیری که همچنان ادامه دارد و او امروز نیز به عنوان مسئول بخش استان تهران پایگاه خبری وزارت ورزش و جوانان در خدمت جامعه ورزش و مخاطبان رسانههای ورزشی است.
موسوی در ادامه با اشاره به تغییرات گستردهای که طی سالهای گذشته در عرصه رسانه رخ داده است، ورود اینترنت و رسانههای دیجیتال را یکی از بزرگترین تحولات تاریخ روزنامهنگاری دانست و اظهار کرد: رسانه ورزشی نیز مانند سایر حوزههای رسانهای از تحولات جهانی تأثیر پذیرفته و اگرچه ممکن است در برخی زمینهها همپای این تغییرات حرکت نکرده باشیم، اما ورود اینترنت و رسانههای دیجیتال، شکل تازهای از فعالیت رسانهای را ایجاد کرده است.
وی تأکید کرد: حرکت از رسانههای سنتی به سمت رسانههای دیجیتال، یک چرخش جدی و آغاز فصل جدیدی در روزنامهنگاری بود و میتوان آن را یکی از مهمترین تحولات این عرصه دانست.
این روزنامهنگار پیشکسوت در ادامه درباره نقش خبرنگار ورزشی در انتقال مطالبات جامعه به مسئولان نیز گفت: خبرنگاری که رسالت حرفهای خود را به درستی انجام دهد، برای شنیده شدن با مانع جدی مواجه نخواهد بود و زمانی که یک مطلب از پشتوانه تحقیق، تفکر و استدلال برخوردار باشد، میتواند اثرگذاری لازم را داشته باشد و به گوش مردم و مسئولان برسد.
او در عین حال تأکید کرد که شنیده شدن یک پیام لزوماً به معنای بهرهبرداری مسئولان از آن نیست، اما خبرنگار باید وظیفه خود را به درستی انجام دهد. موسوی به خبرنگاران جوان توصیه کرد از نوشتن مطالب شتابزده، بدون تحقیق، احساسی، جانبدارانه و یکسویه پرهیز کنند و افزود: خبرنگار باید پیش از انتشار یک مطلب، روی موضوع تمرکز و درباره آن تحقیق کند؛ چرا که یک مطلب قوی و مستند، به طور طبیعی میتواند مخاطب خود را پیدا کند و حتی مسئولان را نیز نسبت به موضوع حساس کند.
وی در ادامه به یکی از مسائل قدیمی رسانههای ورزشی یعنی فوتبالمحوری اشاره کرد و گفت: توجه گسترده به فوتبال از سالهای گذشته شکل گرفته و افزایش اقبال عمومی به این رشته، در کنار سیاستهای رسانهای و تبلیغاتی، موجب شده بسیاری از رشتههای ورزشی دیگر در حاشیه قرار بگیرند.
موسوی با اشاره به موفقیتهای ورزشکاران ایرانی در رشتههایی همچون کشتی، وزنهبرداری، تکواندو و کاراته اظهار کرد: ورزش ایران در بسیاری از رشتههای غیرفوتبالی نیز ظرفیتهای بزرگی دارد و ورزشکاران این رشتهها در عرصههای جهانی بارها توانستهاند افتخارآفرینی کنند، اما به دلیل حجم بالای تبلیغات و پوشش رسانهای فوتبال، به ویژه در صداوسیما، توجه عمومی همچنان بیش از سایر رشتهها متوجه فوتبال است.
او معتقد است این مسئله تنها به ذائقه مخاطب مربوط نمیشود، بلکه ریشههای ساختاری نیز دارد. وی توضیح داد: زمانی که تبلیغات و پوشش رسانهای یک رشته افزایش پیدا میکند، طبیعی است که حامیان مالی و اسپانسرها نیز بیشتر به همان سمت حرکت کنند و در نتیجه مخاطب نیز با این جریان همراه میشود و رشتههای دیگر به تدریج از مرکز توجه فاصله میگیرند.
موسوی تأکید کرد: ذائقه مخاطب و ساختار رسانهای در این زمینه مکمل یکدیگر هستند و نمیتوان همه مسئولیت را متوجه مخاطب دانست؛ چرا که ساختار رسانهای نیز در شکلگیری این ذائقه نقش داشته است.
وی با این حال خاطرنشان کرد: در آستانه رویدادهای بزرگی مانند بازیهای آسیایی، المپیک و مسابقات جهانی، توجه مردم بار دیگر به رشتههایی مانند کشتی، وزنهبرداری، تکواندو و کاراته افزایش مییابد، زیرا مردم همچنان این رشتهها را از مهمترین مسیرهای کسب مدال برای ورزش ایران میدانند.
این پیشکسوت روزنامهنگاری نقش رسانه را در تغییر این وضعیت بسیار مهم دانست و گفت: رسانهها قدرت زیادی در جریانسازی دارند و به ویژه بر نسل نوجوان و جوان اثرگذار هستند. بنابراین اگر رسانهای با هدف مشخص و اولویتبندی صحیح فعالیت کند و خلأهای موجود در پوشش ورزشی را شناسایی کند، میتواند زمینه معرفی قهرمانان رشتههای مختلف به جامعه را فراهم کند.
موسوی افزود: ما قهرمانان زیادی در رشتههای مختلف داریم و مردم نیز همواره قدردان آنها بودهاند، اما فضای رسانهای نقش مهمی در دیده شدن این قهرمانان دارد. به اعتقاد وی، اگر نظارت بیشتری بر عملکرد رسانهها، به ویژه رسانههایی که به اخبار زرد و حواشی فوتبال توجه افراطی دارند، وجود داشته باشد، میتوان به ایجاد فضای متوازنتری در رسانه ورزشی امیدوار بود.
او در این زمینه بر نقش صداوسیما تأکید بیشتری داشت و گفت: رسانه ملی به دلیل گستره وسیع مخاطبان خود میتواند در معرفی قهرمانان رشتههای مختلف و ایجاد توازن میان ورزشها نقش تعیینکنندهای ایفا کند.
موسوی در ادامه یکی دیگر از مشکلات رسانه ورزشی را ضعف تخصص در حوزه فوتبال دانست و اظهار کرد: گاهی افرادی صرفاً به دلیل سالها تماشای فوتبال، خود را متخصص این رشته میدانند و وارد فضای کارشناسی رسانه میشوند، در حالی که تماشای فوتبال به معنای برخورداری از دانش فنی و تخصص کارشناسی نیست.
وی تأکید کرد: مدیران رسانه باید نسبت به تخصص خبرنگاران و کارشناسان حساسیت بیشتری داشته باشند و با ایجاد فیلترهای حرفهای اجازه ندهند هر فردی به نام فوتبال وارد عرصه رسانه شود. به گفته موسوی، افزایش حضور افراد فاقد تخصص کافی در فوتبالنویسی، رسانه را بیش از گذشته فوتبالمحور میکند و به دنبال آن حاشیهها نیز افزایش مییابد.
این پیشکسوت روزنامهنگاری با اشاره به ارتباط میان پول، سرمایه و فوتبال گفت: حجم بالای سرمایه در فوتبال موجب شکلگیری ارتباطات گستردهای شده که گاهی میتواند شفافیت را تحت تأثیر قرار دهد. وی معتقد است نوع ارتباط میان باشگاهها، تیمها، مسئولان فوتبال، رسانهها و خبرنگاران باید اصلاح شود تا رسانه بتواند وظیفه اصلی خود یعنی ایجاد شفافیت و آگاهی عمومی را به درستی انجام دهد.
موسوی در ادامه بر ضرورت تخصصگرایی در روزنامهنگاری ورزشی تأکید کرد و گفت: در بسیاری از رسانههای معتبر جهان، خبرنگاران به سمت فعالیت تخصصی در یک رشته هدایت میشوند تا بتوانند حداکثر توانایی خود را در همان حوزه به کار بگیرند. این در حالی است که در برخی رسانههای داخلی، به دلایل اقتصادی و کاهش هزینههای نیروی انسانی، از خبرنگاران خواسته میشود چندین رشته ورزشی را همزمان پوشش دهند.
او افزود: تجربه نشان داده است خبرنگاری که در یک رشته مشخص فعالیت میکند، مطالب قویتر، دقیقتر و تخصصیتری تولید خواهد کرد و ارتباط بهتری نیز با مخاطبان همان رشته برقرار میکند.
این روزنامهنگار باسابقه سپس به موضوع اخلاق رسانهای پرداخت و اظهار کرد: ورود به عرصه روزنامهنگاری نباید اتفاقی باشد و فردی که وارد این حرفه میشود باید علاقه، عشق، دانش و تخصص داشته باشد و برای رسیدن به جایگاه حرفهای خود زحمت بکشد.
موسوی تأکید کرد: کسانی که با تلاش و سختی وارد عرصه خبرنگاری شدهاند، معمولاً ارزش جایگاه خود را بهتر میدانند و نسبت به اخلاق حرفهای نیز حساستر هستند. وی معتقد است اخلاق رسانهای ایجاب میکند خبرنگار مستقل باشد، نگاه تخصصی و جامع به مسائل داشته باشد و از منظر نماینده و سخنگوی مردم فعالیت کند.
او افزود: خبرنگار باید مطالبات جامعه را در اولویت قرار دهد و به عنوان پل ارتباطی میان مردم و مسئولان عمل کند؛ چرا که اگر گام نخست بر اساس اخلاق و اصول حرفهای برداشته شود، ادامه مسیر نیز با دقت و موفقیت بیشتری طی خواهد شد.
موسوی در ادامه میان بیطرفی و بیتفاوتی تفاوت قائل شد و گفت: بیطرفی یکی از ویژگیهای مهم روزنامهنگاری حرفهای است، اما بیتفاوتی در این عرصه مانند سم عمل میکند. خبرنگار باید نسبت به اتفاقات جامعه دغدغهمند باشد و نسبت به مسائل پیرامون خود حساسیت نشان دهد.
وی تأکید کرد: بیتوجهی به دغدغههای مردم، بیتفاوتی است، در حالی که بیطرفی به معنای پیگیری صادقانه و شجاعانه موضوعات بدون جانبداری است.
این پیشکسوت رسانه همچنین استقلال خبرنگار را در ارتباط او با مدیران و مسئولان مهم دانست و اظهار کرد: خبرنگار هر اندازه به مدیر یک فدراسیون یا مجموعه ورزشی نزدیک شود، ممکن است استقلال فکری و نوشتاری خود را از دست بدهد، بنابراین باید فاصله حرفهای لازم میان خبرنگار و مدیران وجود داشته باشد.
موسوی افزود: هیچ اشکالی ندارد که خبرنگار هم عملکرد یک مدیر را نقد کند و هم نقاط مثبت آن را ببیند و بیان کند، اما نه نقد و نه تعریف نباید کاملاً یکطرفه باشد؛ زیرا جانبداری، استقلال فکری و بیطرفی خبرنگار را زیر سؤال میبرد.
وی در ادامه با اشاره به فشارهایی که ممکن است خبرنگاران برای تغییر یا حذف اخبار تجربه کنند، گفت: خبرنگار باید مطالب خود را بر اساس تحقیق، مستندات و اطمینان از صحت اطلاعات تهیه و منتشر کند. در چنین شرایطی، خبرنگار میتواند در برابر فشارها ایستادگی کند و پای مطلب خود بایستد.
او تأکید کرد: وقتی اصل فعالیت رسانهای بر درستنویسی و حقیقتنویسی استوار باشد، حتی مدیران باشگاهها و فدراسیونها نیز نباید بتوانند خبرنگار را برای حذف یا تغییر یک خبر تحت فشار قرار دهند و خبرنگار باید بتواند با شجاعت از کار حرفهای خود دفاع کند؛ حتی اگر اختلاف نظر در نهایت به مراجع قانونی و دادگاه رسانه کشیده شود.
موسوی در بخش دیگری از سخنان خود به موضوع هوش مصنوعی پرداخت و گفت: استفاده مطلوب و بهینه از این فناوری به خودی خود منفی نیست و حتی میتواند در برخی زمینهها مفید باشد، اما استفاده نادرست از آن برای تولید یا بازنویسی اخبار ورزشی میتواند تهدیدی جدی برای روزنامهنگاری باشد.
وی توضیح داد: اگر خبرنگار از همان مراحل ابتدایی فعالیت خود، خبرنویسی و گزارشنویسی را به هوش مصنوعی واگذار کند، فرصت یادگیری و رشد تدریجی را از دست خواهد داد. خبرنگار باید مسیر حرفهای خود را مرحله به مرحله طی کند، تحقیق کند، بنویسد، تجربه کسب کند و در نهایت به نویسندهای توانمند تبدیل شود.
این پیشکسوت روزنامهنگاری هشدار داد: اگر تولید و بازنویسی خبر بدون دخالت حرفهای خبرنگار انجام شود، ممکن است در آینده با نسلی از فعالان رسانهای مواجه شویم که بدون دانش و تجربه کافی وارد عرصه خبر شدهاند و شناخت لازم از حساسیتهای حرفه خبرنگاری را ندارند.
موسوی در عین حال استفاده آموزشی از فناوریهای نوین را مثبت ارزیابی کرد و گفت: استفاده از هوش مصنوعی برای برگزاری کارگاههای آموزشی و افزایش سطح دانش و تخصص خبرنگاران میتواند یک فرصت باشد، اما نباید اجازه داد این فناوری جایگزین آموزش، تجربه و تفکر خبرنگار شود.
وی یکی از سختترین آزمونهای اخلاقی خبرنگار را مواجهه با سفارشهای مغایر با اصول حرفهای دانست و اظهار کرد: ممکن است خبرنگار در دوره فعالیت خود با خواستههایی از سوی مدیران ردهبالا مواجه شود که با نگاه و اصول حرفهای او مغایرت داشته باشد یا برخلاف مصالح جامعه و مردم و در جهت منافع فرد یا گروهی خاص باشد.
او ادامه داد: خبرنگار در چنین شرایطی با یک دو راهی دشوار مواجه میشود؛ از یک سو مقاومت در برابر فشار ممکن است آینده شغلی او را تهدید کند و از سوی دیگر پذیرش سفارش و حرکت برخلاف استقلال فکری، خبرنگار را از مسیر حرفهای خود دور کرده و به سمت خبرنویسی سفارشی سوق میدهد.
موسوی ورود بیضابطه افراد به عرصه روزنامهنگاری ورزشی را نیز یکی از مهمترین آسیبهای اخلاقی امروز این حوزه دانست و گفت: عرصه روزنامهنگاری ورزشی نباید مانند دروازهای بدون نگهبان باشد که هر فردی بتواند بدون برخورداری از دانش و تخصص کافی وارد آن شود.
وی تأکید کرد: همانگونه که در بسیاری از مشاغل تخصصی، فیلترهای مشخصی برای ورود افراد وجود دارد، در روزنامهنگاری ورزشی نیز باید معیارهای حرفهای و تخصصی مشخصی در نظر گرفته شود و مدیران مسئول و صاحبان امتیاز رسانهها باید نسبت به ورود افراد به این عرصه حساسیت بیشتری داشته باشند.
این پیشکسوت روزنامهنگاری همچنین ورود برخی افراد به عرصه رسانه صرفاً به دلیل برخورداری از توان مالی و با هدف دستیابی به منافع مالی، اعتباری یا هویتی را از دیگر آسیبهای این حوزه عنوان کرد و خواستار توجه و نظارت جدیتر مسئولان مربوطه در این زمینه شد.
موسوی در پایان با تأکید بر اهمیت استقلال قلم گفت: استقلال در قلم و نوشته یکی از اصول اساسی اخلاق حرفهای است و خبرنگار جوان باید با افزایش دانش و آگاهی، تکیه بر تواناییهای خود و حفظ علاقه و عشق به این حرفه، مسیر دشوار روزنامهنگاری را طی کند.
وی افزود: خبرنگاری یک وظیفه و رسالت است و نباید برای قلم خبرنگار قیمتی تعیین کرد. به اعتقاد موسوی، ارزش واقعی خبرنگاری در استقلال، صداقت، دانش، شجاعت و پایبندی به حقیقت است؛ اصولی که اگر در روزنامهنگاری ورزشی تقویت شوند، میتوانند زمینهساز شکلگیری رسانهای حرفهایتر، تخصصیتر و نزدیکتر به مطالبات جامعه باشند.
