«خانه دیو»؛ چرا انتساب این بنای ساسانی به آتشکده آذر برزین‌مهر رد شد؟
رجبعلی لباف‌خانیکی در یادداشتی به بررسی پیشینه پژوهش‌ها درباره چهارطاقی «خانه دیو» و اختلاف‌نظرها درباره انتساب آن به آتشکده آذر برزین‌مهر پرداخته است.
در جست‌وجوی دیرینه پژوهشگران برای شناسایی آتشکده آذر برزین‌مهر، نام منطقه ریوند در خراسان همواره مورد توجه بوده است؛ اما بررسی‌های باستان‌شناسی درباره چهارطاقی معروف به «خانه دیو» در منطقه ریوند سبزوار، شواهد قطعی برای تأیید این انتساب به دست نداده است.
رجبعلی لباف‌خانیکی در یادداشت «خانه دیو ـ ۱» توضیح می‌دهد که از زمان اشاره فرنبغ دادگی در کتاب «بُندهش» به کوه ریوند و آذر برزین‌مهر، پژوهشگران بسیاری در جست‌وجوی محل این آتشکده برآمده‌اند. ویلیامز جکسن از جمله پژوهشگرانی بود که در سال‌های ۱۹۱۸ و ۱۹۱۹، محل آتشکده را در حوالی سبزوار و در قریه مهر بین میان‌دشت و سبزوار جست‌وجو کرد. آرتور کریستنسن نیز در سال ۱۹۳۵، با اشاره به دیدگاه‌های پژوهشگران پیشین، جایگاه آتشکده را در کوه‌های ریوند، شمال غربی نیشابور، دانست.
در ادامه، پژوهشگران ایرانی نیز دیدگاه‌های متفاوتی درباره محل آذر برزین‌مهر مطرح کردند؛ گروهی ریوند سبزوار و گروهی ریوند نیشابور را جایگاه احتمالی این آتشکده می‌دانستند. فایق توحیدی که در سال‌های ۱۳۵۵ و ۱۳۵۶ منطقه ریوند نیشابور را بررسی کرده بود، از بی‌نتیجه ماندن جست‌وجو برای یافتن پرستشگاه خبر داد. پس از آن، حسن قره‌خانی در بررسی آثار باستانی سبزوار و اسفراین، چهارطاقی خانه دیو را معرفی کرد و با تکیه بر دیدگاه برخی پژوهشگران، آن را به آتشکده آذر برزین‌مهر نسبت داد.
این فرضیه در سال ۱۳۸۶ با آغاز بررسی‌های هیئت مشترک باستان‌شناسی دانشگاه ورشو به سرپرستی باربارا کائم و پژوهشکده باستان‌شناسی ایران به سرپرستی حسن هاشمی، وارد مرحله تازه‌ای شد. در این بررسی‌ها، چهارطاقی با ابعاد تقریبی ۱۳٫۲۹ در ۱۲٫۴۶ متر شناسایی شد که ورودی آن در ضلع شمال شرقی قرار داشت. راهرویی باریک، فضای اصلی بنا را به اتاق‌هایی در بخش جنوبی مرتبط می‌کرد. دیوارهای سنگی با ملات گچ، آثار فیلپوش‌های نگهدارنده گنبد، بقایای اندود گچی، قطعات گچ‌بری و چهار سکوی سنگی متقارن زیر گنبد، از ویژگی‌های معماری شناسایی‌شده در این بنا بودند.
با وجود معرفی این سازه به‌عنوان آتشکده، بررسی‌ها مدرک قطعی برای اثبات کاربری آن به دست نداد. در مقاله‌ای با عنوان «چهارطاقی خانه دیو؛ آتشکده نویافته از دوره ساسانی» نیز پژوهشگران با اشاره به اجزای معماری و موقعیت خاص بنا، بر اهمیت آن در شناخت آتشکده‌های ساسانی تأکید کردند؛ هرچند نبود شواهد قطعی درباره کاربری بنا همچنان مسئله‌ای حل‌نشده باقی ماند.
لباف‌خانیکی در ادامه یادآور می‌شود که کاوش‌های باستان‌شناسی خانه دیو در سال‌های ۱۳۸۹ و ۱۳۹۰، طی سه فصل و با همکاری محمود بختیاری، باستان‌شناس ایرانی، و باربارا کائم، باستان‌شناس لهستانی، انجام شد. به روایت این یادداشت، این کاوش‌ها بدون دستیابی به مستندات علمی و باستان‌شناختی لازم برای انتساب محل به آتشکده آذر برزین‌مهر پایان یافت و این انتساب رد شد.
بر این اساس، اگرچه خانه دیو از نظر معماری و جایگاه تاریخی منطقه ریوند اهمیت دارد، شناسایی قطعی آن به‌عنوان آتشکده آذر برزین‌مهر، بدون شواهد مستند باستان‌شناختی، امکان‌پذیر نیست.
