فوتبال در رسانه می‌تازد؛ خبرنگار نباید بلندگوی باشگاه و فدراسیون باشد
ابوالفضل کشاورز
دکتر مجید سعیدی، روزنامه‌نگار و مفسر ورزشی، با تأکید بر اینکه خبرنگار نباید بلندگوی باشگاه، فدراسیون، بازیکن یا مدیر باشد، گفت: خبرنگار حرفه‌ای باید موضوع را بشناسد، اسناد و اطلاعات را بررسی کند و در محیط‌های کم‌شفاف، به جای حدس و گمان، تحقیقات بیشتری انجام دهد. وی همچنین با اشاره به گسترش فضای مجازی و تغییر ذائقه مخاطبان، حفظ اخلاق حرفه‌ای، صداقت و استقلال را مهم‌ترین سرمایه روزنامه‌نگار دانست و تأکید کرد که هوش مصنوعی باید ابزار خبرنگار باشد، نه جایگزین او.
دکتر مجید سعیدی، روزنامه‌نگار و مفسر ورزشی، در گفت‌وگو با خبرنگار پایگاه خبری بلندآوا، درباره مسیر ورود خود به عرصه مطبوعات و ورزش اظهار کرد: قرار گرفتن در خانواده‌ای مطبوعاتی و گرایش او به فوتبال در دوران جوانی، مسیر فعالیت حرفه‌ای وی را شکل داده است؛ مسیری که به گفته خودش حاصل جمع علاقه به مطبوعات و فوتبال بوده است.
وی با اشاره به تحولات رسانه‌ای در سال‌های اخیر افزود: تغییرات فناوری، سرعت گردش اطلاعات و گسترش دانش، رسانه‌ها را ناگزیر کرده است خود را با شرایط جدید وفق دهند. در این میان، مشکلات اقتصادی رسانه‌های مکتوب نیز باعث شده فضای مجازی با سرعت بیشتری رشد کند و حتی در مواردی از پایگاه‌های خبری و خبرگزاری‌ها نیز پیشی بگیرد. از سوی دیگر، تغییر ذائقه مخاطب و گسترش نرم‌افزارها و اپلیکیشن‌ها، شیوه دریافت و دنبال کردن اخبار را دگرگون کرده است.
سعیدی با اشاره به رابطه رسانه و مسئولان نیز گفت: این رابطه یک ارتباط دوسویه است و در آن باید هم به گوینده و هدف او از بیان موضوع توجه کرد و هم میزان تمایل مسئولان به شنیدن و پذیرش نقد را در نظر گرفت. به گفته وی، در گذشته که تعداد نشریات محدودتر بود، مسئولان بیشتر خود را در جایگاه پاسخگویی می‌دیدند، اما امروز با گسترش شبکه‌های خبری و فضای مجازی، تقریباً هر حرکت و تصمیم آنها در معرض نگاه افکار عمومی قرار دارد؛ شرایطی که در کنار افزایش نظارت عمومی، می‌تواند احتیاط و محافظه‌کاری مدیران را نیز افزایش دهد.
این روزنامه‌نگار و مفسر ورزشی درباره جایگاه فوتبال در رسانه نیز اظهار کرد: توجه بیشتر رسانه‌ها به فوتبال صرفاً مختص ایران نیست و در بسیاری از کشورهای جهان، فوتبال نسبت به سایر رشته‌های ورزشی از مخاطب بیشتری برخوردار است. وی با اشاره به حجم بالای رسانه‌ها و مجلات تخصصی فوتبال در کشورهای اروپایی و توجه گسترده جهانی به مسابقات فوتبال گفت: وقتی یک رویداد ورزشی مانند جام جهانی فوتبال می‌تواند مخاطبان بسیار گسترده‌ای را در سراسر جهان جذب کند، طبیعی است رسانه‌ای که یکی از اهداف اصلی آن جذب مخاطب است، سرمایه و ظرفیت بیشتری را به این رشته اختصاص دهد.
سعیدی افزود: حتی رشته‌هایی مانند شنا و ژیمناستیک که در بازی‌های المپیک مدال‌های متعددی به دست می‌آورند، به اندازه فوتبال مورد توجه رسانه‌ای قرار نمی‌گیرند و دلیل اصلی آن را باید در میزان مخاطب جست‌وجو کرد. وقتی یک رشته ورزشی جامعه مخاطب بسیار بزرگی دارد، طبیعی است رشته‌های دیگر، حتی رشته‌های مدال‌آور در سطح جهان و المپیک، سهم کمتری از توجه رسانه‌ای دریافت کنند.
وی فرهنگ‌سازی را یکی از راه‌های افزایش توجه جامعه به رشته‌های غیرفوتبالی دانست، اما تأکید کرد که این کار بسیار دشوار است. سعیدی با اشاره به جایگاه کشتی در ورزش ایران گفت: کشتی ورزش اول کشور و یکی از مدال‌آورترین رشته‌های ایران در عرصه جهانی و المپیک است، اما حتی مسئولان این رشته نیز در مقاطعی بیشتر از مسائل تخصصی کشتی درباره فوتبال اظهارنظر کرده‌اند. وی افزود: وقتی با توجه به مسائل اقتصادی و بحران‌های پیرامونی در سراسر دنیا، نمودار توجه و گرایش عمومی به فوتبال همچنان صعودی است، نمی‌توان انتظار داشت این روند به سادگی متوقف شود و مخاطبان به سمت سایر رشته‌ها سوق پیدا کنند. به گفته وی، باید مؤلفه‌های مؤثر بر علاقه و نگرش مردم را شناسایی و با فرهنگ‌سازی زمینه توجه بیشتر جامعه به رشته‌های غیرفوتبالی را فراهم کرد؛ «در واقع باید یک نهضت را آغاز کرد.»
سعیدی در ادامه با تأکید بر اهمیت تخصص و اعتبار خبرنگار اظهار کرد: خبرنگار نباید صرفاً بلندگوی باشگاه، فدراسیون، بازیکن یا مدیر باشد. خبرنگار باید خودش موضوع را بفهمد، اسناد و اطلاعات را بررسی کند و اگر اطلاعات کافی ندارد، با احتیاط برخورد کند. وی افزود: در محیط‌هایی که شفافیت کمتری وجود دارد، خبرنگار باید تحقیقات بیشتری انجام دهد و نباید بر اساس حدس و گمان خبر تولید کند.
این پیشکسوت روزنامه‌نگاری ورزشی با تأکید بر ضرورت تخصص‌گرایی ادامه داد: اگر خبرنگار بخواهد در تمام رشته‌های ورزشی به یک اندازه تخصص داشته باشد، از کیفیت کار او کاسته خواهد شد. خبرنگار ورزشی باید شناخت عمومی مناسبی از رشته‌های مختلف داشته باشد، اما در موضوعات تخصصی باید به شکل حرفه‌ای و عمیق وارد شود. سعیدی گفت: تجربه قریب به نیم قرن فعالیت در این حوزه به من آموخته است که خبرنگار خوب کسی نیست که ادعا کند همه چیز را می‌داند، بلکه کسی است که بداند چه چیزی را می‌داند و چه چیزی را باید درباره آن تحقیق کند.
وی با تأکید بر ضرورت رعایت اخلاق حرفه‌ای در روزنامه‌نگاری گفت: حقیقت نباید قربانی سرعت، رابطه، انعطاف و شهرت شود. زمانی که درباره یک ورزشکار، مدیر، مربی یا هر فرد دیگری خبری منتشر می‌کنیم، باید بدانیم پشت آن خبر یک انسان و یک اعتبار حرفه‌ای وجود دارد. به گفته سعیدی، حق پاسخ، پرهیز از تهمت، تفکیک خبر از شایعه، اصلاح اشتباه و رعایت حریم خصوصی از اصول مهم اخلاق حرفه‌ای است.
این روزنامه‌نگار صداقت را مهم‌ترین اصل اخلاقی در خبرنگاری دانست و افزود: خبرنگار باید با مخاطب صادق باشد، حتی زمانی که حقیقت برای او هزینه داشته باشد. خبرنگاری که برای حفظ رابطه با مدیر باشگاه یا افراد دیگر حقیقت را تغییر دهد، شاید رابطه خود را حفظ کرده باشد، اما سرمایه اصلی خودش یعنی اعتماد مخاطب را از دست داده است.
سعیدی در ادامه درباره مفهوم بی‌طرفی در خبرنگاری اظهار کرد: بی‌طرفی به معنای بی‌تفاوتی نیست. خبرنگار می‌تواند عملکرد یک مدیر را به‌شدت نقد کند، اما نقد او باید متوجه عملکرد و تصمیمات باشد، نه شخصیت و زندگی شخصی فرد. اگر امروز عملکرد یک مدیر، مربی یا بازیکن را نقد کردیم و فردا همان فرد تصمیم درست یا اقدام مثبت و اثربخشی انجام داد، باید آن را نیز بیان کنیم و این همان استقلال حرفه‌ای است.
وی افزود: بی‌طرفی یعنی اجازه ندهیم علاقه یا رابطه شخصی، قضاوت حرفه‌ای ما را تغییر دهد، اما بی‌تفاوتی به این معناست که موضع حرفه‌ای نداشته باشیم. خبرنگار نباید نسبت به فساد، تبعیض، ضعف مدیریتی و بی‌عدالتی در ورزش بی‌تفاوت باشد، بلکه باید درباره این مسائل گزارش تهیه کند؛ البته گزارشی که مستدل، متقن و منصفانه باشد.
وی در بخش دیگری از سخنان خود درباره ورود هوش مصنوعی به عرصه روزنامه‌نگاری اظهار کرد: هوش مصنوعی یک ابزار بسیار قدرتمند است، اما نباید جای خبرنگار را بگیرد. این فناوری می‌تواند در جمع‌آوری اطلاعات، ترجمه، دسته‌بندی داده‌ها، بازنویسی اولیه، تحلیل آماری و حتی پیدا کردن ارتباط میان اطلاعات به خبرنگار کمک کند، اما نباید جایگزین فرآیند حرفه‌ای خبرنگاری شود.
سعیدی هشدار داد: خبرنگار نباید بدون بررسی و راستی‌آزمایی، خروجی هوش مصنوعی را به عنوان خبر منتشر کند؛ چراکه احتمال ارائه اطلاعات نادرست وجود دارد و اگر خبرنگار راستی‌آزمایی نکند، اعتبار رسانه خدشه‌دار خواهد شد. وی گفت: خبرنگار موفق کسی است که اصول کلاسیک خبرنگاری را بلد باشد و در عین حال بتواند از ابزارهایی مانند هوش مصنوعی به درستی بهره ببرد.
این روزنامه‌نگار و مفسر ورزشی در پایان، سخت‌ترین تصمیم خبرنگار را زمانی دانست که میان انتشار یک خبر و حفظ اصول حرفه‌ای قرار می‌گیرد و گفت: ممکن است یک خبر مخاطب زیادی داشته باشد، اما اگر اطلاعات آن کامل نباشد یا احتمال آسیب به آبروی یک فرد وجود داشته باشد، باید صبر کرد و تحقیقات بیشتری انجام داد.
وی افزود: خبرنگار ممکن است با یک تیتر مشهور شود، اما با مجموعه‌ای از رفتارهای حرفه‌ای است که اعتبار پیدا می‌کند. سعیدی در پایان خاطرنشان کرد: اعتبار یک خبرنگار صرفاً به تعداد خبرها و تیترهایی که منتشر می‌کند نیست؛ اعتبار حاصل سال‌ها صداقت، تحقیق، استقلال و حفظ اعتماد مخاطب است.
