فیلم “اعترافات ذهن خطرناک من” به کارگردانی هومن سیدی از نگاه دکتر محمد نجاری
اعترافات ذهن خطرناک من: درخشش فرم بر ویرانه‌های روایت
کارگردان: هومن سیدی
سال تولید: ۱۳۹۳
دکتر محمد نجاری
اعترافات ذهن خطرناک من، اثری است که با جاه‌طلبی بصری و ایده‌ای نوآورانه (ترکیب درام روانشناختی با فانتزی و معما) قصد دارد مخاطب را به سفری ذهنی در مرز واقعیت و توهم ببرد. با این حال، ضعف‌های اساسی در ساختار روایی فیلمنامه، این اثر را ناکام می‌گذارد. این یادداشت، مشکلات ساختاری فیلمنامه را تحلیل می‌کند که چاره‌اندیشی برای آن‌ها می‌توانست این فیلم را به اثری تأثیرگذارتر تبدیل کند.
۱) عدم وضوح در خط داستانی و فقدان ستون فقرات روایی
هر فیلمنامه قوی به یک ستون فقرات روایی نیاز دارد؛ خطی مشخص که حتی در داستان‌های غیرخطی، مخاطب را هدایت کند. در اعترافات، داستان حول مردی می‌چرخد که تحت تأثیر ماده روانگردان ال‌اس‌دی، حافظه و ادراکش مخدوش شده است. ایده محوری (آشفتگی ذهنی و گم‌گشتگی در واقعیت و توهم) پتانسیل بالایی دارد، اما فیلمنامه فاقد یک خط داستانی واضح است که بتواند این آشفتگی را به شکلی هدفمند به مخاطب منتقل کند. پرش‌های زمانی و سکانس‌های توهمی بدون نشانه‌گذاری کافی، مخاطب را در هزارتویی از تصاویر و دیالوگ‌ها گم می‌کند.
برای داستان‌های غیرخطی یا پیچیده، باید یک «نخ تسبیح» روایی وجود داشته باشد. مثلاً در فیلم ممنتو (کریستوفر نولان)، استفاده از دو خط زمانی موازی (یکی رو به جلو و دیگری رو به عقب) و نشانه‌های بصری مشخص (مانند خالکوبی‌ها و یادداشت‌ها) به مخاطب کمک می‌کند تا در عین پیچیدگی، داستان را دنبال کند. در اعترافات، می‌شد از یک عنصر تکرارشونده (مثلاً یک شیء، دیالوگ یا نماد) برای اتصال سکانس‌ها، روایت‌ها و هدایت مخاطب استفاده کرد.
۲) ضعف در گره‌افکنی و گره‌گشایی
یک فیلمنامه قوی باید گره‌های داستانی مشخصی ایجاد کند و در زمان مناسب آن‌ها را باز کند. در اعترافات، گره‌های داستانی (مانند گذشته شخصیت اصلی، روابط او با دیگران و دلیل آشفتگی‌اش) به‌درستی معرفی نمی‌شوند و بسیاری از آن‌ها بدون پاسخ باقی می‌مانند. این موضوع، باعث می‌شود که تعلیق، که باید موتور محرک داستان باشد، به سردرگمی تبدیل شود.
گره‌افکنی باید در همان پرده اول (۲۰ تا ۳۰دقیقه ابتدایی) با پرسش‌های کلیدی شکل بگیرد: «چرا شخصیت اصلی اینجاست؟»، «چه چیزی او را به این وضعیت کشانده؟» و «هدف او چیست؟». برای مثال، می‌شد با معرفی یک فلاش‌بک کوتاه اما معنادار در ابتدای فیلم، گذشته شخصیت را به شکلی موجز نشان داد و پرسشی ایجاد کرد که مخاطب را به دنبال پاسخ نگه دارد. گره‌گشایی هم باید به‌تدریج و با منطق روایی انجام شود، نه اینکه پرسش‌ها انباشته شوند و بی‌جواب بمانند.
۳) شخصیت‌پردازی ناکافی و فقدان قوس شخصیتی
شخصیت اصلی فیلم، با بازی سیامک صفری، پتانسیل تبدیل شدن به یک قهرمان پیچیده را دارد، اما فیلمنامه عمق کافی به او نمی‌دهد. ما نمی‌دانیم او کیست؟ چه می‌خواهد؟ و چرا باید به او اهمیت بدهیم؟! شخصیت‌های فرعی (مانند نگار جواهریان) نیز صرفاً ابزاری برای پیشبرد داستان‌است و قوس شخصیتی مشخصی ندارد.
شخصیت‌پردازی قوی، قلب هر فیلمنامه است. برای شخصیت اصلی، باید یک هدف درونی (مثلاً رهایی از احساس گناه یا کشف حقیقت) و یک هدف بیرونی (مثلاً یافتن شخصی یا حل معما) تعریف شود. در اعترافات، می‌شد با چند دیالوگ کلیدی یا لحظه‌های کوچک اما تأثیرگذار (مثلاً یک مکالمه صمیمی یا یک یادآوری از گذشته)، مخاطب را به دنیای درونی شخصیت نزدیک‌تر کرد. برای شخصیت‌های فرعی نیز، دادن یک ویژگی یا انگیزه مشخص (حتی در حد یک سکانس کوتاه) می‌توانست آن‌ها را از حالت تزئینی خارج کند.
۴) تعادل نامناسب بین فرم و محتوا
فیلمنامه بیش از حد به فرم (تصاویر بصری، موسیقی و فضاسازی) وابسته است و محتوا (داستان و شخصیت‌ها) را فدا می‌کند. سکانس‌های توهمی و جلوه‌های بصری، هرچند چشم‌نواز، گاهی به جای خدمت به داستان، آن را تحت‌الشعاع قرار می‌دهند. فرم باید در خدمت محتوا باشد، نه برعکس. در نگارش فیلمنامه، باید هر سکانس را با این پرسش ارزیابی کرد: «این صحنه چه چیزی به داستان اضافه می‌کند؟». اگر سکانس‌های توهمی در اعترافات با نشانه‌هایِ رواییِ مشخص (مثلاً یک الگوی بصری که به تدریج معنای خاصی پیدا کند) به داستان گره می‌خوردند، می‌توانستند به جای گیج‌کننده بودن، به عمقِ اثر بیفزایند.
با وجود این کاستی‌ها، نمی‌توان از جاه‌طلبی سیدی در خلق اثری با استانداردهای بصری بالا و تلاش برای تجربه‌ای متفاوت در سینمای ایران چشم‌پوشی کرد. طراحی صحنه و فیلمبرداری فیلم از نقاط قوت آن هستند. این فیلم نمونه‌ای است از اینکه چگونه یک ایده‌ی جذاب، بدون یک فیلمنامه‌ی منسجم، ممکن است در اجرا به هدف خود نرسد. اعترافات برای مخاطب، اثری است که بیش از آنکه پاسخ دهد، پرسش‌های بی‌جواب به جا می‌گذارد.
